|
كمبود آهن و كمخوني ناشي از آن يكي از مشكلات عمده بهداشت عمومي در دنياست و بر اساس گزارشات سازمان جهاني بهداشت، 2 ميليارد نفر از مردم جهان دچار كم خوني هستند كه شيرخواران، كودكان در سن مدرسه، نوجوانان و زنان سنين باروري به ويژه زنان باردار بيشتر در معرض كمخوني فقر آهن قرار دارند(1). كمخوني فقر آهن در كودكان بخصوص در سنين 6 ماهگي تا 2 سالگي و 16-11 سالگي به علت جهش رشد و نياز زياد به آهن براي رشد، شيوع بالاتري دارد كه شيرخواران نارس به علت ذخاير آهن كم و رشد سريع بيشتر به كم خوني فقر آهن مبتلا ميشوند (2). اصولاً كم خوني فقر آهن شايعترين بيماري ناشي از كمبود تغذيهاي در جهان ميباشد و انتشار جهاني دارد(2). كودكان و زنان باردار، آسيبپذيرتر از ساير گروهها ميباشند. عوارض بهداشتي - اقتصادي كم خوني فقر آهن بر كسي پوشيده نيست. كم خوني فقر آهن در شيرخواران و كودكان باعث اختلال در تكامل و هماهنگي سيستم اعصاب حركتي، اختلال در تكامل گفتاري، كاهش قدرت يادگيري و افت تحصيلي، بيتفاوتي، خستگي، بيحسي و كاهش مقاومت كودك در مقابل عفونتها و ... ميگردد كه اثرات نامطلوب كمخوني در دوران شيرخوارگي و اوايل كودكي غير قابل جبران است(1). آمار شيوع كم خوني در نقاط مختلف جهان متفاوت است. براساس تخمينهاي كلي ميزان شيوع كم خوني در كودكان 43 درصد ميباشد(1). بر اساس آمار سازمان جهاني بهداشت در سال 1980 شيوع كم خوني در كودكان 4-0 ساله در ممالك توسعه يافته، در حال توسعه و جهان سوّم به ترتيب: 12، 51 و 43 درصد و در كودكان يك تا پنج ساله به ترتيب: 7، 46 و 37 درصد گزارش شده است (1). براساس بررسي انجام شده در سال 70-1369 در ايران در گروه سني 14-2 سال شيوع كمخوني خفيف، متوسط و شديد در هر دو جنس 8/15، 8/4 و 3/2 درصد (مجموعاً 8/23 درصد) گزارش شده است(1). شيوع كمخوني در كشورهاي در حال توسعه بيشتر از مناطق توسعه يافته ميباشد. در مطالعه انجام شده در شرق آسيا، شيوع كمخوني در كودكان سن مدرسه 23 درصد گزارش گرديده است(1). در بررسي بعمل آمده در پاكستان(3)، شيوع كمبود آهن و كمخوني فقر آهن در كودكان سالم به ترتيب: 67 درصد و 63 درصد و در زيمباوه(4) كمبود آهن و كمخوني فقر آهن در كودكان در سن قبل از مدرسه به ترتيب: 7/82 درصد و 3/62 درصد بوده است. در مطالعه ديگري در سيدني استراليا بر روي كودكان قبل از مدرسه شيوع فقر آهن و كمخوني فقر آهن به ترتيب 8/2 و 1/1 درصد گزارش گرديده است(5). با توجه به شيوع قابل توجه كمخوني فقر آهن و اثرات نامطلوب اين بيماري در كودكان، تأكيد سازمان جهاني بهداشت، يونيسف و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، شيوع كم خوني فقر آهن در گروه سني 6 ماهه تا 5 سال در روستاهاي داراي خانه بهداشت بخش مركزي (اقبال) شهرستان قزوين مورد برسي قرار گرفت. روشها براي تعيين ميزان شيوع آنمي فقر آهن در كودكان 6 ماهه تا 5 ساله بعد از محاسبات آماري تعداد 170 كودك 6 ماهه تا 5 ساله براي مطالعه و انجام آزمايشات مربوطه تعيين گرديد. نمونهگيري به روش چند مرحلهاي انجام گرديد. در مرحله اوّل از 25 به روش تصادفي ساده تعداد 5 روستا انتخاب گرديد، در مرحله دوم به نسبت جمعيت هر روستاي انتخاب شده،- تعداد نمونهها محاسبه گرديد. در مرحله سوم تعداد نمونهها در هر روستا به نسبت مساوي بين گروههاي سني تقسيم گرديد و از اين تعداد به روش تصادفي ساده، پروندههاي گروههاي سني مربوطه موجود در خانه بهداشت روستا استخراج گرديد. فرم پرسشنامه طرح با استخراج اطلاعات از پروندههاي بهداشتي كودكان در خانه بهداشت روستا و مصاحبه با مادر كودكان و معاينه فيزيكي كودكان تكميل گرديد. نمونه خون براي اندازهگيري هموگلوبين و فريتين سرم از نمونههاي انتخابي گرفته شده و سريعاً براي انجام آزمايش به آزمايشگاه منتقل شد. آزمايش CBC ، با دستگاه Sysmex (مدل K-800 ) و فريتين سرم با روش اليزا ( Lab system ) انجام گرديد. هموگلوبين كمتر از 11gr/dl به عنوان كم خوني و هموگلوبين بيشتر از 11gr/dl و فريتين كمتر از 10ng/ml به عنوان فقر آهن و هموگلوبين كمتر از 11gr/dl همراه با فريتين كمتر از 10ng/ml به عنوان كم خوني فقر آهن اطلاق شدند. نتايج نتايج حاصل از آزمايش هموگلوبين و فريتين سرم بر روي 170 كودك 5 ماهه تا 5 سال نشان داد كه 44 نفر (9/25 درصد) مبتلا به كم خوني و 42 نفر (7/24 درصد) مبتلا به كم خوني فقر آهن و 108 نفر (5/63 درصد) مبتلا به فقر آهن ميباشند تمام مـوارد كم خـوني از نـوع خفيف (همـوگلوبيـن بيـن gr/dl 11-10) و متـوسط (همـوگلوبيـن بين gr/dl 10-7) بود. مواردي از كم خوني شديد (هموگلوبين كمتر از gr/dl 7) مشاهده نگرديد. كمترين و بيشترين ميزان هموگلوبين در كودكان به ترتيب gr/dl 4/7 ، gr/dl 8/14 بود. جدول 1. آنمي فقر آهن بر حسب جنس در كودكان 6 ماهه تا 5 سال جنس مذكر مؤنث جمع آنمي فقر آهن دارد (6/30%)26 (8/18%)16 (7/24%)42 ندارد (4/69%)59 (2/81%)69 (3/75%)128 جمع (100%)85 (100%)85 (100%)170 كمترين و بيشترين ميزان فريتين سرم به ميزان ng/ml 0 و ng/ml 20 بود. تعداد 150 نفر (2/88 درصد) فريتين سرم كمتر از ng/ml 10 داشتند. ميانگين MCV و MCH در 42 كودك مبتلا به كم خوني فقر آهن به ترتيب 1/1 2/70 و 4/0 9/20 بود. ابتلا به كم خوني فقر آهن در جنس مذكر بيشتر از مؤنث بود(جدول 1). بيشترين ابتلا به كم خوني فقر آهن در گروه سني 2-1 سالگي مشاهده گرديد و با افزايش سن شيوع آن كاهش نشان ميداد (05/0 P< ) (جدول 2). جدول 2. آنمي فقر آهن بر حسب سن در كودكان 6ماهه تا 5 سال آنمي فقر آهن دارد ندارد سن به سال كمتر از يك سال (2/41%)14 (8/58%)20 2-1 (1/44%) 15 (9/55%) 19 3-2 (5/26%) 9 (5/73%) 25 4-3 (9/5%) 2 (1/94%) 32 5-4 (9/5%) 2 (1/94%) 32 جمع (7/24%) 42 (3/75%) 128 در مورد تحصيلات مادر مشخص گرديد كه با افزايش سطح تحصيلات مادر شيوع كم خوني كودكان، كمتر ميگردد و بيشترين موارد كم خوني فقر آهن فرزندان در مادران بي سواد و ابتدايي ميباشد (جدول 3). اكثريت شيرخواران مورد مطالعه ما از شير مادر 156 مورد (8/91 درصد) و 14 كودك (2/8 درصد) از شير خشك تنها استفاده جدول 3. آنمي فقر آهن بر حسب تحصيلات مادر كودكان مورد بررسي ميزان تحصيلات تعداد دارد ندارد بيسواد 31 (6/31%) 12 (4/67%) 26 ابتدايي 104 (24%) 25 (76%) 79 سيكل 22 (2/18%) 4 (8/81%) 18 ديپلم 6 (7/16%) 1 (3/83%) 5 مينمودند. ميانگين مدت مصرف شير مادر درگروهي كه كم خوني فقر آهن داشتند 2/16 ماه و در گروهي كه كم خوني نداشتند 92/17 ماه بود. ميانگين وزن و قد در كودكان كه كم خوني فقر آهن داشتند به ترتيب: 57/10 كيلوگرم و 76/88 سانتيمتر و در گروهي كه كم خوني نداشتند به ترتيب 02/13 كيلوگرم و 28/79 سانتيمتر بود (05/0 P< ). بحث نتايج حاصل از اين مطالعه پژوهشي نشان داد كه از 170 كودك 6 ماهه - 5 سال تعداد 108 كودك (5/63 درصد) مبتلا به فقر آهن و 42 كودك (7/24 درصد) مبتلا به كم خوني فقر آهن ميباشند. براساس گزارشات سازمان جهاني بهداشت، شايعترين كم خوني در جهان كم خوني فقر آهن ميباشد و شيرخواران و كودكان در سن قبل از مدرسه بيشتر در معرض ابتلا به آن ميباشند و براساس همين آمار شيوع كم خوني در كودكان كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه و در جهان سوّم به ترتيب: 12 درصد، 51 درصد و 43 درصد ميباشد(1). در مطالعه ما از 44 كودك مبتلا به كم خوني (9/25 درصد) تعداد 42 نفر آنها مبتلا به كم خوني فقر آهن بودند كه خود تأييد به اين است كه شايعترين علت كم خوني در كودكان، كم خوني فقر آهن ميباشد. در مطالعه انجام شده در شرق آسيا. شيوع كم خوني فقر آهن در كودكان در سن قبل از مدرسه 23 درصد گزارش شده است(1). در مطالعات انجام شده بر روي كودكان در سن قبل از مدرسه(5-3) نيز به نتايج مشابه دست يافتند. در مطالعه ديگري بر روي شيرخواران 8 ماهه در انگلستان شيوع كم خوني براساس معيارهاي سازمان جهاني بهداشت 25 درصد گزارش گرديده است(6). در مطالعه ديگري بر روي 333 كودك كمتر از 5 ماهه در عربستان، مشخص گرديد كه شيوع كم خوني فقر آهن در شيرخواران 6-5 ماهه، 8-7 ماهه و 10-9 ماهه و 15-12 ماهه به ترتيب: 3/3 درصد، 3/9 درصد، 7/12 درصد و 5/14 درصد بوده است و بيشترين شيوع كم خوني در اين مطالعه در كودكان 15-12 ماهه بوده است و نيز توصيه نموده كه كودكان اين گروه سني در موقع مراجعه به كلينيكهاي كنترلي كودكان از نظر كم خوني فقر آهن اسكرينيگ شوند(7). در مطالعه ديگري در ايالات متحده عربي كه بر روي كودكان 22-1 ماهه به عمل آمد، مشخص گرديد كه شيوع كم خوني فقر آهن در شيرخواران 2-1 ماهه، 5-3 ماهه، بالاتر از 6 ماهه به ترتيب 3 درصد ، 8 درصد ، 39-25 درصد بوده است(8). در مطالعه ديگري در فيجي شيوع كم خوني فقر آهن شديد 7/3 درصد گزارش گرديده است كه اكثريت اين كودكان را سنين كمتر از 2 سال شامل ميشدند(2). با توجه به مطالعات ذكر شده، كه شيوع فقر آهن و كم خوني فقر آهن در نقاط مختلف جهان متفاوت ميباشد. و شيوع به دست آمده درمطالعه ما از برخي بيشتر و از تعدادي كمتر است. علت اين تفاوت ميتواند فاكتورهاي متعددي از جمله: وضعيت تغذيه شيرخوار، تغذيه مادر، وضعيت اقتصادي و ... باشد كه خود مطالعه ديگري را طلب ميكند. در مطالعه ما كمخوني فقر آهن در جنس مذكر بيشتر از مؤنث بود كه در ساير مطالعات نيز نتايج مشابهي از برتري جنس مذكر گزارش شده است(3). در مطالعه ما ابتلا گروه سني كمتر از 2 سال بيشتر از ساير گروههاي سني بود و براساس تحقيقات انجام شده مشخص گرديد كه ذخاير آهن براي 9-6 ماه اوّل زندگي معمولاً كافي است و بعد از اين سن، ذخاير آهن شيرخوار رو به كاهش بوده و ديگر جوابگوي احتياجات شيرخوار نميباشد و لذا سن شايع بروز كمخوني فقر آهن در سن 24-9 ماهگي ميباشد(9). در كودكاني كه از شيرگاو تنها استفاده مينمايند، شانس بروز آنمي فقر آهن به علت اثرات تخريبي پروتيين شير گاو بر روي دستگاه گوارش شيرخوار و ايجاد خونريزي مزمن گوارشي زياد ميباشد. در حالي كه اين مسأله در مورد شيرخواراني كه از شير مادر تغذيه ميشوند، ديده نميشود كه علت آن جذب عالي آهن موجود در شير مادر در دستگاه گوارش شيرخوار ميباشد(9). چون در مطالعه ما اكثريت شيرخواران از شير مادر تنها و يا شير مادر به به همراه شير كمكي كه حاوي آهن تكميلي ميباشد تغذيه ميشدند، اين يافته مشاهده نگرديد. تغذيه مناسب شيرخوار علاوه بر جلوگيري از بروز آنمي فقر آهن باعث رشد فيزيكي طبيعي ميگردد(9). در مطالعه ما مشخص گرديد كه ميانگين قد، دور سر در كودكان مبتلا به آنمي فقر آهن كمتر از كودكاني بود كه آنمي فقر آهن نداشتند كه خود تأييد مطلب فوق است. تغذيه با شير مادر و ادامه آن به مدت 2 سال، شانس بروز كمخوني فقر آهن را كاهش ميدهد(9). در مطالعه ما گروهي كه كمخوني فقر آهن داشتند، ميانگين طول مدت مصرف شير مادر در آنها كمتر بود. در مطالعه ما مشخص گرديد كه با افزايش سطح تحصيلات مادر، شيوع كمخوني فقر آهن در كودكان كاهش مييابد. اين موضوع ميتواند مربوط به اطلاع بيشتر مادران با سواد از نحوه تغذيه صحيح شيرخوار باشد. نتايج حاصل از اين مطالعه نشان داد كه شيوع آنمي فقر آهن، فقر آهن در جامعه مورد مطالعه قابل توجه ميباشد و با توجه به عوارض بيماري ضرورت اسكرينيگ كودكان كمتر از 2 سال وجود دارد. بنابراين، اسكرينينگ شيرخواران و كودكان، به خصوص كمتر از 2 سال از نظر كم خوني فقر آهن در مراكـز بهداشت در حين كنترل روتين و آموزش مادران در مورد اهميت شناسايي كمخوني فقر آهن و راههاي پيشگيري از بروز آن، از پيشنهادات پژوهشگر است. References 1- بنداريانزاده د. جاراللهي ن. عبداللهي ز. ناصري ع، مجموعه آموزش، پيشگيري و كنترل كمبود آهن و كم خوني ناشي از آن، تهران: اداره تغذيه معاونت امور شجويي و انستيتو تحقيقات تغذيه و صنايع غذايي كشور، ص:10؛ 1375. 2- Shrestha M. etal, Severe iron deficiency anemia in figi children, NZ Med J, 107(975): 130-2; 1994. 3- Paracha PI. etal, Prevalence of anemia. In: Semi-urban area of Peshavar Pakistan a challenge for health professionals and policy makers, Jama. J. Pak Med Assoc, 47(2): 49-53; 1997. 4- Sholtzfus RJ. etal. Epidemiology of iron deficiency anemia in Zanzibani school children, the importance of hookworms, Am J Clin Nut, 65(1): 153-9; 1994. 5- KaVu M. etal, Iron status and anemia in preschool children in Sydny, Aust NZJ Public Health, 90(6): 618-22; 1996. 6- Sadler S. Iron deficiency in 8 month old babies, Prof Care Mother Child, 6(3): 68-9; 1996. 7- Babiker MN. etal, Prevalence of iron dificiency in Saudi children from birth to 15 month of age, Ann Trop Rediat, 9(2): 111-14; 1989. 8- Hossain MM. etal, The prevalence and correlates of anemia among young children and woman of child bearing age, Al- Ain United Arba Emirates, 15(3): 727; 1995. 9- Schwarts E, Iron deficiency anemia In: Nelson textbook of pediatrics, Philadelphia: WBS Sanders Co. 199; 1989
|
